وضع راهها در عصر وثوق الدوله : يحيى دولت‌آبادى ظاهرا در كابينهء وثوق الدوله در حدود سال ( 1337 قمرى ) بعد از سى سال دورى از اصفهان ، بار ديگر عازم اصفهان مىشود . وى خصوصيات راه تهران به اصفهان را چنين توصيف مىكند : « راه تهران - اصفهان ارابه‌رو شده است ، و من با ارابهء يكى از دوستان ، مسافرت مىكنم . اوضاع راه از اين قرار است : از تهران تا چند فرسخى كاشان ، راهبانان دولتى در كارند اما مثل اين است كه نباشند . . . از آنجا تا نزديك مورچه‌خورت ، يا ده دوازده فرسخى اصفهان ، حكومت و راهدارى و همه‌چيز در دست مأمورين سردار جنگ ، ماشاء اللّه خان پسر نايب حسين كاشانى است كه به دولت ياغى است ؛ ماليات مىگيرد ، باج راه دريافت مىكند ، حكومت مستقل دارد . نظم و امنيت هم ، به ظاهر ، برقرار است و اين حدود از حدودى كه به دست دولتيان اداره مىشود بهتر اداره مىشود . . . يك حكومت كوچك ديگر ، همعهد و پيمان با حكومت كاشان ، باز در ميان هست ، و آن حكومت يكى از خوانين مورچه‌خورتى است كه راه را اداره مىكند و باج راه مخصوص مىگيرد و اعتنايى به حكومت اصفهان ندارد . خلاصه وارد كاشان مىشويم . در سرحد حكومت كاشان ، مأمورين كاشانى ، ما را متوقف و تحقيقات مىكنند ، هويت ما را مىپرسند و اين‌كه از كجا آمده و بكجا مىرويم و براى چه كار مسافرت كرده‌ايم و كجا منزل خواهيم كرد . بديهى است كه اين براى گزارش دادن به سردار جنگ است كه بداند كى به كاشان وارد شده و كى خارج گشته است ، و هم از عايدات راه آگاه بوده باشد . خلاصه به اصفهان مىرسيم . اصفهان تا زمان كمى پيش از اين ، با وجود يك حاكم بيحال از طرف دولت ، اختياراتش در دست ياغيان جوزانى بود كه هنوز هم جنوب اين شهر در تحت قدرت آنهاست . رضا خان و جعفر قلى خان كه از مردم آنجا هستند ، به دولت ياغى شده‌اند و از مسافرين باج راه مىگيرند و فتنه‌جويان شهرى هم با آنها بىرابطه نمىباشند . » « 1 » راههاى ارتباطى هانرى رنه دالمانى كه در اواخر عهد مظفر الدين شاه به ايران آمده ، مىنويسد : « در ايران ، جادهء شوسه‌اى وجود ندارد كه شايستهء ارابه‌رانى باشد . يكى از جاده‌ها جادهء انزلى و رشت ، و تهران است كه با دست مهندسين روسى ايجاد شده ، و هركس در آن رفت‌وآمد كند مجبور است باج سنگينى به روسها بپردازد . پس از آن ، جادهء قم به تهران است كه چند سال قبل ، يك كمپانى انگليسى آن را ايجاد كرد و چاپارخانه‌ها و كاروانسراهايى هم در طول راه ساخت . اكنون اين راه در دست دولت ايران است و نگاهدارى و مواظبت آن كاملا متروك شده است . دولت ايران چند سالى است كه به فكر شوسه كردن راه تهران به مشهد افتاده است . قطعات مختلفى از اين راه را به خيال خود ، درست كرده‌اند ولى قابل استفاده نيست . » « 2 »

--> ( 1 ) . حيات يحيى ، پيشين . ج 4 ، ص 111 - 110 . ( 2 ) . سفرنامه از خراسان تا بختيارى ، پيشين . ص 17 - 16 .